ArtKit کیت هنری

کرمانشاهان، دیار ادیان و مراسم ها

کرمانشاهان، دیار ادیان و مراسم ها کیت هنری: کرمانشاهان، در گذار پررمز و راز تاریخ، چنان در پاسداری از ایران زمین سینه سپر کرده است که آهنگ نامش، از ستیغ بیستون به گوش واپسین مرزبان دیوار شرقی رسیده است. دیار مردمانی تلاشگر و صبور که زندگی شان با عشق و عرفان، کلمه و کلام و بانگ سحریِ رستگاران درآمیخته و گاه با نوای خوش الحانِ مزامیر داوودی و شکوه باربدیِ موسیقای مقام یار همخوان گشته است. چونان که نغمه های اوستایی در هوار و برزن هر صبحدم اورامان به گوش می رسد و در مرز و بومش هیچگاه با انعکاس دور و نزدیک آن ناقوسی که در قلب شهر می تپید، بیگانه نبوده و از ضرب آهنگ سرایش های آیینیِ هم بهره مند گشته است.  نوا و رنگی که از پس هزاره ها به نسل امروز رسیده است.



برای خیلی از پژوهندگان فرهنگ غنی ایران زمین، پی بردن به راز هم زیستی کهن و چندگونگی دینی و زبانی کرمانشاهان، پرسشی اساسی بوده است.
کرمانشاه چهارراه و حلقه پیوستی از غرب به شرق و از آنجا به مرکز تا شمال کشورهای همجواران ایران بوده است، همین طور مفهوم بلند وحدت در کثرت در بردباری و تسامح فرهنگی کرمانشاهیان دیده می شود.
این تعابیر از این روی بود که مدتی پیش پیام پرمهری از استاد ارجمند، جناب دکتر محمدعلی سلطانی، دریافت کردم که در آن جهت شرکت در مراسم رونمائی از کتاب جدیدشان با عنوان «اقلیت های دینی کرمانشاهان» دعوت کرده بودند.
هم علاقه مند به دیدار استاد بودم و هم این که نام کتاب جذابیت بسیاری داشت و می توانست مرا به پاسخ آن پرسش برساند.
مکان رونمایی، مجمع فلاسفه ایران در تهران بود که خود جای خردمندان است. با چند نفر از دوستان هم دیار چون به سرای انجمن رسیدیم، استاد خوش کلام بهمراه بانوی هنرمندشان، سرکار خانم استاد فریبا مقصودی( خط بانوی ایران)، که نامور شهر خوش نویسان است، به خوشرویی در آستانه به پیشواز مهمانان ایستاده بودند.
نکته پرارزش دیگر در این مراسم، پیش خبر نسخه منحصربه فرد مثنوی معنوی مولوی بخط استاد فریبا مقصودی، اعلام کردید. یگانه نسخه ای که از زمان مولانا تا امروز است که بخط زن خوشنویس کتابت شده است که در آینده در قونیه و کنار مزار مولانا رونمایی خواهد شد.
سالن به سان عنوان کتاب، جلوه ای از تنوع دینی و قومی، ادبی و هنری، به معرض نمایش گذاشته بود. مراسمی درخور و فراتر از یک رونمایی معمول از یک کتاب که بازتابی از فرهنگ غنی بود و تو بگو که به کرمانشاه می مانست، بی کم وکاست!
اجتماع ادبا و دین پژوهان و اهل فلسفه نشان از ارزشمندی این آئین داشت و کتاب در مرکز دید بود که نمایندگانی از ادیان کلیمی و مسیحی و دیگر آئین های مذهبی کرمانشاه گرد آمده بودند.
در سخنرانی دکتر سلطانی، این نکته نیز گفته شد که نگارش این اثر مستلزم سه سال مطالعه و واکاوی متون مقدس، خصوصاً عهد عتیق و عهد جدید، بوده است. دکتر آرش ابایی (مدرس علوم دینی و عضو پژوهشگاه جامعه کلیمیان ایران) همچون دیگر سخنرانان این مراسم بود که به حضور و خدمات و پیوستگی های اجتماعی یهودیان ایران و اهمیت کتاب (اقلیت های دینی کرمانشاهان ) اشاره نمود.
مولاناخوانی دکتر علی زمانی، استاد دانشگاه تهران، هوای مستانه ای به مجلس بخشیده بود و چون گروه تنبورنوازان یارسانی آمدند، برای حاضران دست کمی از یک سماع نداشت.
نخستین کار بعد از ورق زدن کتاب، نگاهی بر لیست فصل ها و بخش های آنست. چنان که از عنوان کتاب پیداست، نویسنده تنها سراغ دو اقلیت دینی کلیمی و مسیحی رفته است و اسناد و تصاویر داخل کتاب بیان کننده تلاش چندین ساله وی در گردآوری منابع و نگارش آن بوده است. البته کارهای پژوهشی دکتر محمدعلی سلطانی در تألیف مجموعه کتاب های «جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان»، پشتوانه ای مهم در شناخت لایه های اجتماعی، قومی و دینی اقلیت ها و آئین های دیرینه این سرزمین به حساب می آید.
از ابتکارهای نویسنده، قرار دادن این اثر در مجموعه بیست و یک جلدی تاریخ کرمانشاهان است. این کتاب در چهار بخش اصلی و در ۱۹۶ صفحه تنظیم شده و به موضوع، پیشینه و جایگاه کلیمیان و مسیحیان و شاخه های آنها پرداخته است.
در ادامه این نوشتار مروری کوتاه به محتوای هر بخش کتاب انجام می گیرد تا برای علاقمندان به این حوزه مطالعاتی که شاید هم دسترسی به آن نداشته باشند، خوانشی هرچند کوتاه به دست آید.(۱)
پیشینه تاریخی یهودیان در کرمانشاهان
کتاب «اقلیت های دینی کرمانشاهان» سخن را با حکایتی از زندگی حضرت موسی(ع)، رهایی بنی اسرائیل از ظلم فرعون و دریافت تورات آغاز می کند و سپس به بررسی پیشینه تاریخی قوم یهود و روند حضور و استقرار یهودیان در کرمانشاهان می پردازد.
یهودیان کرمانشاه در روند تاریخی، در کنار مسلمانان و مسیحیان زندگی کرده اند. آنان به زبان های کردی و فارسی سخن گفته و زبان عبری را در امور دینی به کار برده اند. به روایت نویسنده، تا آغاز نهضت مشروطه، نشانه چندانی از بیگانگی و جدایی میان یهودیان و مسلمانان وجود نداشته است. هرچند که به بروز اختلافات و تنش های مذهبی در دوره های بعد اشاره می کند، اما تاکید دارد که یهودیان کرمانشاه، با وجود دشواری های زندگی، به زادگاه خود وفادار ماندند. آنان همین طور در حوزه های علمی، پزشکی و تجارت فعالیت داشته اند.
قدمت ۲۷ قرنی حضور یهودیان در ایران و علاقه آنان به کوروش و داریوش بزرگ، دو پادشاهی که بعنوان حامیان نیاکان یهودیان معرفی می گردند، همچون مصادیق ایران دوستی آنان است. در این بخش از اماکن مذهبی یهودیان در ایران، همچون آرامگاه استر و مردخای در همدان و مقبره حیقوق نبی در تویسرکان، یاد شده است.
شواهد تاریخی حضور یهودیان در کرمانشاهان به گزارش ناتان هاواولی، مورخ یهودی، بازمی گردد که به حضور گروهی از یهودیان در حدود سال ۹۱۲ میلادی در کرمانشاه، به دلیل درگیری های داخلی بغداد، اشاره می کند. روایت شده که مار عوقبا، رأس الجالوت و رهبر جامعه یهودیان بابل، بعد از اخراج از بغداد به کرمانشاه تبعید شد. در قرون اخیر، سفرنامه ها و گزارشات سیاحان کلیمی و غیرکلیمی، همچون ربی داود دی بِت هیلل، بنجامین دوم و کستل من، در رابطه با جمعیت یهودیان در ایران انتشار یافته است.
ربی داود دی بِت هیلل در سال ۱۸۳۷ میلادی از منطقه کرمانشاهان دیدن کرد. در قسمتی از گزارش سفر او آمده است که این شهر حدود ۳۰۰ خانوار یهودی داشته است. یهودیان کرمانشاه دارای زبان و آداب ورسوم خاص خود بوده اند؛ بعضی از آنان تاجران ثروتمند و برخی دیگر کاسبان و صاحبان مشاغل کوچک بوده اند. همین طور دو کنیسه در شهر داشته اند.
در این گزارش، به ذهاب و سکونت گروهی از پیروان آئین اهل حق در این منطقه اشاره شده است. نویسنده همین طور به گزارش پژوهشگران در سال ۱۸۰۷ میلادی در رابطه با آنان استناد می کند. یهودیان کرمانشاه در انجام کارهای مذهبی و آموزشی و برگزاری مناسک دینی از آزادی برخوردار بودند. امور ازدواج و طلاق آنان نیز بر عهده مسئول امور دینی کنیسه بود.
نویسنده کتاب «اقلیت های دینی در کرمانشاهان» در ادامه، نقش تاریخی یهودیان را در تشکیل و توسعه شهر کرمانشاه، خصوصاً در محله فیض آباد، مهم دانسته و به مشارکت آنان در زمینه های اقتصادی، اجتماعی، خدماتی و بهداشتی اشاره دارد. همین طور به ساخت خانه های تاریخی با معماری بغدادی، همچون خانه های کاکه باروخ و خواجه جوری، و فعالیت در حوزه های صرافی و تجارت اشاره شده است.
از چهره های برجسته یهودی کرمانشاه می توان به ملارحیم کرمانشاهانی، پیشوای روحانی کنیسه تهران، و دکتر حشمت الله کرمانشاهچی اشاره نمود. همین طور دکتر داوود نظریان بعنوان پزشکی حاذق و مردم دوست معرفی شده که خدمات پزشکی و اجتماعی وی در میان اهالی کرمانشاه شناخته شده و ماندگار بوده است.
جنبه مهم دیگر، تشکیل «حزب صهیونیست در کرمانشاه» و کارهای سیاسی و تشکیلاتی صهیونیستی در این شهر، هم زمان با حکومت عبدالحسین میرزا فرمانفرما، بود. به نقل از دائرةالمعارف یهودیکا، این تشکیلات در حدود سال ۱۹۱۳ به مرکزی فعال تبدیل شد. البته کارهای صهیونیستی برخی افراد را نمی توان به کلیت جامعه یهودیان کرمانشاه تعمیم داد.
در بررسی روند تاریخی جمعیت یهودیان کرمانشاهان، نکته قابل تأمل، سکونت شمار زیادی از خانواده های یهودی در شهرها و دهستان های این استان بوده است. برمبنای گزارش مسیو یاباسان، جمعیت یهودیان در سال ۱۹۰۳ میلادی در مناطق مختلف به این شرح بوده است:
• گهواره: ۱۸ خانواده
• کرند: ۳۰ خانواده
• قصرشیرین: ۱۲ خانواده
• سرپل ذهاب: شماری از خانواده های یهودی ساکن بودند.
جمعیت یهودیان کرمانشاهان در فاصله سالیان ۱۸۲۴ تا ۱۸۳۲ میلادی حدود ۳۰۰ خانوار برآورد شد که در شهر کرمانشاه سه کنیسه داشتند. اما بعد از سال ۱۹۴۸ میلادی، جمعیت آنان عمدتا به دنبال مهاجرت به تهران و فلسطین کاهش پیدا کرد. دانشنامه ایرانیکا نیز از کاهش مستمر جمعیت یهودیان کرمانشاه بعد از جنگ جهانی دوم و در دهه های بعد از جنگ تحمیلی عراق مقابل ایران گزارش می دهد.
با این وجود بازهم جمعیتی از یهودیان در کرمانشاه، ساکن هستند.. جالب این که در تصاویر مندرج در کتاب، تصویرهایی از اعتراض جمعی از یهودیان به جنایات و تجاوز رژیم صهیونیستی در غزه را نشان میدهد.
مسیحیت در ایران و جایگاه جوامع مسیحی در کرمانشاهان
کتاب «اقلیت های دینی کرمانشاهان»، جوامع مسیحی ایران را به چهار گروه اصلی دسته بندی می کند که شامل ارامنه، آشوریان، کلدانیان و سایر مسیحیان، شامل مهاجران اروپایی و اتباع خارجی مسیحی مقیم ایران هستند و ارامنه را می توان بزرگ ترین جماعت مسیحی ایران معرفی نمود.
حضور ارامنه و گرجیان در ایران عمدتا به مهاجرت اقوام قفقازی در دوره شاه عباس اول بازمی گردد؛ با این تفاوت که گرجیان در خیلی از مناطق به اسلام گرویدند و در جامعه مسلمانان ادغام شدند، اما ارامنه عمدتا مذهب مسیحی خویش را حفظ کردند.
نویسنده به نقش مسیحیان در زمینه های علمی، فرهنگی، پزشکی، اجتماعی، ادبی، نظامی و ورزشی اشاره می کند. همچون وی میان کارهای علمی، فرهنگی و انسان دوستانه مسیحیان و عملکرد اشخاصی که به نام مسیحیت در خدمت اهداف استعماری قرار گرفته اند، تمایز قائل می شود.
به نوشته نویسنده، ارامنه و آشوریان ایران در کنار حفظ اعتقادات مذهبی خود، در خیلی از آداب و سنت های اجتماعی و ملی با دیگر ایرانی ها اشتراک دارند. احترام به سنت هایی مانند نوروز و مشارکت در زندگی اجتماعی کشور، قابل اشاره است.
پیشینه حضور مسیحیان در کرمانشاه
ارامنه کرمانشاه
افزایش جمعیت ارامنه در کرمانشاه به مهاجرت آنان بعد از کشتار ارامنه در سال ۱۹۱۵ میلادی در قلمرو دولت عثمانی بازمی گردد. برمبنای روایت کتاب، شماری از مهاجران بعد از انتقال به عراق و اسکان در اردوگاه بعقوبه، در راه برگشت به ایران و حرکت به سمت ارومیه، در کرمانشاه سکونت گزیدند. حدود ۸۰ خانوار ارمنی در این شهر مستقر شدند و بتدریج جامعه و نهادهای مذهبی و آموزشی خویش را شکل دادند.
با گسترش کارهای صنعتی و ورود فناوری اروپایی از مسیر بغداد، شماری از آنان در حوزه های فنی و صنعتی مشغول به کار شدند. همین طور در فاصله سالیان ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۲ شمسی، برخی از ارامنه جذب شرکتهای فنی و نفتی شدند.
نویسنده در معرفی شخصیت های ارامنه کرمانشاه، از آوانس مرادیان، گریگور معروف به گیگو و گریش خان نام می برد. آوانس مرادیان از ارامنه مقیم بغداد و اصالتاً اهل استانبول بود که در دوره محمدعلی میرزا دولتشاه، فرزند فتحعلی شاه و فرمانروای کرمانشاهان، بعنوان مترجم وارد دستگاه حکومتی او شد. وی از مبادی علوم جدید آگاه بود. همین طور روش علمی آبله کوبی یا واکسیناسیون را فرا گرفته بود و اجرای این تکنیک را برای اولین بار در ایران از کرمانشاه شروع کرد.
گیگو و گریش خان از شخصیت های شناخته شده در رابطه با نهضت مشروطیت و اعضای فعال حزب داشناک معرفی شده اند. گیگو معاون یپرم خان در تشکیلات سیاسی و نظامی سواران ارمنی بود و بعد از کشته شدن او، فرماندهی سواران ارمنی را برعهده گرفت. وی بعدها به ارتش پیوست و به علت آشنایی با منطقه کرمانشاهان، برای ماموریت نظامی به این منطقه اعزام شد.
کلیسای ارامنه از نوع گریگوری بود. نویسنده این کلیسا را به گریگور، مروج مسیحیت در ارمنستان، منسوب دانسته و آنرا از کلیسای ارتدوکس به معنای متداول آن متمایز می داند. عضویت در کلیسای گریگوری مختص ارامنه است، هرچند مسیحیان دیگر نیز می توانند در مراسم آن حضور یابند و دعا بخوانند. ظاهراً این کلیسا اقتدار پاپ را نمی پذیرد.
آشوری های مسیحی
بخش دیگری از جامعه مسیحی کرمانشاه را آشوریان تشکیل می دادند که به نوشته نویسنده، به دنبال درگیری های روسیه و عثمانی از ارومیه و مناطق غرب آذربایجان به این شهر مهاجرت کردند. کلیسای پروتستان انجیلی آنان در سال ۱۹۲۲ میلادی تأسیس شد و شمار خانواده های آشوری کرمانشاه در سال ۱۳۶۲ شمسی، حدود ۵۵ خانوار گزارش شده بود.
بسیاری از اعضای این جامعه در شرکت ملی نفت ایران اشتغال داشتند. از کشیشان این کلیسا می توان به شلیمون، ویلیام یونان و پینوییل مرادخان اشاره نمود. مدرسه سعدی از مراکز آموزشی در رابطه با جامعه آشوری بود که زیر نظر آموزش و پرورش استان قرار گرفت. بعدها شماری از آشوریان به تهران و کشورهای دیگر همچون اسپانیا و آمریکا مهاجرت کردند. خصوصاً با مهاجرت کشیش و شماری از اعضای جامعه آشوری به تهران، فعالیت کلیسا متوقف گردید.
کاتولیک ها و کلیسای قلب مقدس مسیح
جامعه کاتولیک کرمانشاه در اطراف کلیسای واقع در شروع خیابان مدرس و کوچه امیرمحترم فعالیت داشت. از کشیشان این کلیسا می توان به وانی، آنتونیو ساندرید و ژوزف موروتی اشاره نمود. آنتونیو ساندرید تا سالیان ۱۳۵۹ و ۱۳۶۰ در این کلیسا فعالیت داشت و بعد از او ژوزف موروتی از سال ۱۳۶۰ شمسی مسئولیت کارهای مذهبی را برعهده گرفت. کارهای او علاوه بر کرمانشاه، همدان را نیز پوشش می داد.
در کرمانشاه همین طور پیروان مذهب پنطیکاستی حضور داشتند و از سال ۱۳۱۰ شمسی گزارش شده است و حدود سال ۱۳۳۴ شمسی تشکیلات مذهبی آنان شکل گرفت. برمبنای مطالب کتاب، ساختمان جدید کلیسا در سال ۱۳۵۹ راه اندازی شد و بعد از یک دوره وقفه، کارهای مذهبی آن از سال ۱۳۶۴ از سر گرفته شد. این کلیسا از نظر تشکیلاتی با کلیسای پنطیکاستی تهران ارتباط داشت.
اصطلاح پنطیکاستی واژه ای به معنای پنجاهم و در سنت مسیحی با پنجاه روز بعد از عید فصح اشاره دارد.
مبلغان مسیحیت
نویسنده در قسمت دیگری از کتاب به کارهای تبلیغی مسیحیت در غرب ایران، همچون کرمانشاه و کردستان، می پردازد. هیات تبلیغی بازل آلمان همچون مراکزی بود که فعالیت خویش را در سال ۱۸۳۲ میلادی از تبریز شروع کرد و سپس دامنه کارهای آن به مناطق غربی ایران گسترش یافت.
همچنین به حضور مبلغان آلمانی، انگلیسی و آمریکایی و فعالیت اشخاصی مانند هورن در ترجمه انجیل به زبان کردی اشاره شده است. همین طور نام شرکت هند شرقی، انجمن بریتانیایی گسترش مسیحیت، جورج بیل و فندر در ارتباط با کارهای تبلیغی مسیحیت در این مناطق آمده است.
کتاب های «میزان الحق» و «میزان الحقیقت» همچون آثار یاد شده در این بخش هستند. همین طور ترجمه بخشهایی از متون انجیل به زبان های فارسی، کردی، لکی و هورامی در شمار کارهای در رابطه با گسترش متون مسیحی قرار گرفته است. کارهای تبلیغی مبلغان پروتستان با مخالفت هایی از جانب برخی علمای دینی و جوامع مذهبی و مردم این مناطق و حتی با مخالفت ارامنه گریگوری رو به رو شد. چنین تبلیغات و اقدامات مذهبی و فرهنگی و کارهایی در خدمت اهداف استعماری قرار داشته اند.
کلیساهای کرمانشاه علاوه بر کارکرد مذهبی، قسمتی از میراث تاریخی و معماری شهر به شمار می روند. کلیسای قلب مقدس مسیح، واقع در کوچه امیرمحترم، برمبنای اطلاعات عرضه شده در کتاب، در سال ۱۹۱۴ میلادی (۱۲۹۳ شمسی) تولید شده و در مرداد ۱۳۸۳ در لیست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همین طور کلیسای پنطیکاستی در سال ۱۹۵۵ میلادی (۱۳۳۴ شمسی) راه اندازی شده و در مرداد ۱۳۸۳ در لیست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
هم حالا شماری از هم وطنان مسیحی در استان کرمانشاه ساکن هستند و در ادوار تاریخی هم زیستی مسالمت آمیزی میان همه مذاهب دینی و اقلیت ها و پیروان دیگر آئین ها در کرمانشاهان وجود داشته است که مسیحیان همچون آنان به شمار می آیند.
سخن آخر
کتاب «اقلیت های دینی کرمانشاهان» قسمتی از حضور و هم زیستی پیروان ادیان و آئین های مختلف را در گذر ایام این سرزمین بازگو می کند؛ روایتی که جلوه ای مهم از هویت تاریخی، سرمایه اجتماعی و میراث فرهنگی آنرا به نمایش می گذارد.
از این رو، حفظ و بازشناسی این میراث می تواند توجه بیشتری را به نقش اقلیت های دینی در تشکیل هویت کرمانشاهان جلب نماید. پاسداری از این میراث، مسئولیتی بر عهده نسل امروز است که با شناخت دقیق گذشته، از تنوع فرهنگی و دینی منطقه بعنوان سرمایه ای مشترک و پرارزش صیانت کند.
۱.- سلطانی، محمدعلی(1404)، اقلیت های دینی کرمانشاهان، تهران: انتشارات سها
* پژوهشگر حوزه ترکیه و دکتری روابط بین الملل

منبع:

1405/08/21
13:17:28
5.0 / 5
4
تگهای خبر: آموزش , آینده , تولید , خدمات
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان کیت هنری در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۹ بعلاوه ۴
پربیننده ترین ها

پربحث ترین ها

جدیدترین ها

ArtKit کیت هنری
artkit.ir - حقوق مادی و معنوی سایت كیت هنری محفوظ است

كیت هنری

کیتهای هنری ؛ کیت هنری، با ارائه انواع کیت های هنری، شما را در خلق آثار هنری زیبا و لذت بخش یاری می کند.