جرم بحرانی توسعه ایران بارها تا آستانه تغییر پیش رفته و بازگشته است
کیت هنری: «چرا ایران توسعه پیدا نمی کند؟» صادق الحسینی کتاب «جرم بحرانی» را با همین پرسش شروع می کند. در مقدمه می نویسد که این سؤال از کودکی با او بوده است. وی در روزنامه ها می خواند که کره جنوبی، کشوری که در دهه‌ی چهل خورشیدی از ایران فقیرتر بود، حال خودرو، کشتی و تراشه به جهان می فروشد. بعدها هر بحران ارزی، هر موج مهاجرت نخبگان و هر فرصت ازدست رفته همان پرسش را پیش رویش می گذاشت. چه طور کشوری با منابع طبیعی گسترده، موقعیت جغرافیایی مهم و نیروی انسانی تحصیل کرده، بارها امکان پیشرفت پیدا می کند و از تبدیل آن به توسعه ای پایدار بازمی ماند؟
به گزارش کیت هنری به نقل از خبر آنلاین، کتاب جرم بحرانی؛ کالبدشکافی گذار به توسعه، روایت شکست ها، پیروزی ها و مسیر آینده ی ایران» حاصل پیگیری این پرسش است. الحسینی برای یافتن پاسخ، هم به تاریخ ایران رجوع می کند و هم تجربه ی شانزده کشور را کنار یکدیگر می گذارد. دامنه ی بحث از لهستان و اکراین بعد از فروپاشی بلوک شرق تا اصلاحات چین و ویتنام، گذار آفریقای جنوبی و بحران های آرژانتین و ونزوئلا گسترده است. در پشت این داستانهای متفاوت، یک مسئله دنبال می شود. چه شرایطی به یک کشور اجازه می دهد از دل بحران مسیر جدیدی باز کند، درحالی که کشوری دیگر بعد از بحرانی مشابه باردیگر به همان بن بست بازمی گردد؟
چطور یک سیاست خوب به تصمیمی عملی تبدیل می شود؟
فرض نماییم گروهی از اقتصاددانان بر سر ضرورت یک اصلاح به توافق رسیده اند. هنوز باید روشن شود چه کسانی اختیار اجرای آنرا دارند، چه گروه هایی از آن زیان می بینند و چه کسی می تواند حمایت لازم را برای آغاز و ادامه ی آن جلب نماید. به همین دلیل، دانستن این که چه سیاستی می تواند به رشد کمک نماید، تنها قسمتی از مسئله است. بخش دشوارتر، فهمیدن شرایطی است که اجرای آن سیاست را از نظر سیاسی و اجتماعی ممکن می کند.
الحسینی در فصل اول، نظریه های توسعه را با همین دغدغه مرور می کند. از نظریه ی نوسازی و دیدگاه های وابستگی تا بحث دولت رانتی، دولت توسعه گرا و نهادگرایی اقتصادی، هر رویکرد قسمتی از تفاوت میان سرنوشت کشورها را توضیح می دهد. نویسنده چارچوب اصلی بحث خویش را از داگلاس نورث، جان والیس و بری وینگاست می گیرد. در «نظم دسترسی محدود»، موقعیت های مهم اقتصادی و سیاسی در اختیار گروه هایی است که ائتلاف حاکم را می سازند. محدود نگه داشتن دسترسی دیگران برای اعضای این ائتلاف سود دارد و به حفظ مناسبات قدرت کمک می نماید. ازاین رو گشودن راه ورود گروههای تازه، منافع کسانی را تغییر می دهد که اختیار تصمیم گیری دارند. از اینجا سؤال اصلی کتاب شکل می گیرد. چه زمانی قسمتی از صاحبان قدرت شرکت می کنند از ترتیباتی فاصله بگیرند که تا روز گذشته به سودشان بوده است؟
سه شرطی که بحران را به فرصت گذار تبدیل می کنند
«جرم بحرانی» استعاره ای از فیزیک هسته ای است و به آستانه ای اشاره دارد که بعد از آن، یک واکنش زنجیره ای می تواند خویش را تداوم دهد. الحسینی از این مفهوم برای توضیح لحظه ای استفاده می نماید که اصلاحات امکان آغاز و دوام پیدا می کنند. در قالب او، رسیدن به این آستانه به کنار هم قرار گرفتن سه عامل وابسته است.
عامل اول، برنامه ای است که بتوان حمایت قسمتی از ائتلاف مسلط را برای آن به دست آورد. در لحظه ی بحران، ادامه ی وضعیت موجود ممکنست برای تعدادی از صاحبان قدرت هم پرهزینه شود. برنامه ای که بتواند در چنین وضعیتی حمایت آنها را جلب نماید، فرصت ورود به مرحله ی تصمیم گیری پیدا می کند. عامل دوم، تیمی است که توان اجرای برنامه را داشته باشد. اجرای اصلاحات به اشخاصی نیاز دارد که دستگاه اداری را بشناسند، تصمیم ها را به اقدام تبدیل کنند و در مقابل فشارهایی که در جریان اجرا پدید می آید، بتوانند مسیر را ادامه دهند. عامل سوم، اعتبار اجتماعی است. هنگامی که هزینه های تغییر زودتر از نتایج آن دیده می شود، اعتماد مردم به کسانیکه اصلاحات را پیش می برند می تواند برای ادامه ی مسیر تعیین کننده باشد.
در این نگاه، بحران می تواند محاسبات سیاسی را تغییر دهد و فرصتی کوتاه برای تصمیم هایی فراهم آورد که پیشتر امکان طرح یا اجرای آنها وجود نداشت. پرسش این است که در همان فرصت کوتاه، چه طرحی آماده است، چه کسانی می توانند آنرا اجرا کنند و جامعه تا چه اندازه به آنها اعتماد دارد.
از لهستان و اندونزی تا مسئله ی ایران
تنوع نمونه ها به خواننده اجازه می دهد این استدلال را در موقعیت های متفاوت دنبال کند. فصل لهستان بر سرعت اصلاحات بعد از سقوط نظم کمونیستی تمرکز دارد، درحالی که فصل چین از گذاری دومرحله ای سخن می گوید. فصل اندونزی نقش گروهی از اقتصاددانان معروف به «مافیای برکلی» را در اصلاحات اقتصادی بررسی می کند و فصل ویتنام اصلاحات «دوی موی» را در کنار سیاست خارجی این کشور می خواند. در سوی دیگر، آرژانتین و ونزوئلا نمونه هایی جهت بررسی تکرار بحران، ابرتورم و دشواری خروج از مسیرهای ناکام اند. این تفاوت ها فرصتی به خواننده می دهد تا ببیند سرعت اصلاحات، ترکیب تیم اجرایی و شرایط سیاسی در هر تجربه چطور بر نتیجه اثر می گذارند.
فصل مفصل ایران بعد از این بررسی ها می آید. معرفی کتاب، از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا جنگ اسفند ۱۴۰۴، یک قرن فراز و فرود را در مقابل خواننده قرار می دهد. در این چشم انداز، پرسش از موقعیت های ازدست رفته اهمیت ویژه ای دارد. در مقاطعی که تغییر ممکن به نظر می رسید، چه نیروهایی از آن پشتیبانی می کردند؟ چه منافع و امتیازهایی در معرض تغییر قرار می گرفت؟ آیا کسانیکه برنامه ی اصلاح داشتند، توان اجرا و اعتبار اجتماعی لازم را نیز در اختیار داشتند؟ فصل پایانی، با طرح پرسش «چند سال رشد، یک ملت را توسعه یافته می کند؟»، بحث را به مسئله ی دوام می رساند. حتی بعد از آغاز رشد، باید دید چه شرایطی به یک کشور امکان می دهد دستاوردهایش را با گذشت زمان حفظ کند.
جرم بحرانی برای خوانندگانی نوشته شده که می خواهند اقتصاد ایران را در پیوند با تاریخ سیاسی و ساختار قدرت آن بفهمند. خواندن کتاب در روزگار بحران، ما را به پرسشی مشخص می رساند. اگر مهلتی برای تغییر پدید آید، آیا از پیش برنامه ای قابل اجرا، تیمی توانمند و اعتباری اجتماعی برای پیش بردن آن فراهم آورده ایم؟
جرم بحرانی، نوشته ی صادق الحسینی، در ۴۴۸ صفحه، با قطع رقعی و جلد شومیز، در سال ۱۴۰۵ به چاپ اول نشر روزنه رسیده است.
مخاطبان خبرآنلاین می توانید این کتاب را از راه لینک زیر و با کد تخفیف ویژه مخاطبان خبرآنلاین khabar۴۰۵ از سایت نشر روزنه تهیه نمایید.
جرم بحرانی؛ کالبدشکافی گذار به توسعه، روایت شکست ها، پیروزی ها و مسیر آینده ی ایران
منبع: کیت هنری
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان کیت هنری در مورد این مطلب