چرا ایران آن گونه که شایسته بود، توسعه نیافت؟ معرفی کتاب ما چطور ما شدیم
کیت هنری: در میانه دهه هفتاد شمسی و همزمان با اوج گیری موج تحول خواهی و شکوفایی مطبوعات و نشر کتاب، آثار مختلفی منتشر شدند که هدفشان به چالش کشیدن کلیشه های رایج و بازاندیشی در باورهایی بود که تا آن زمان بدیهی و تغییرناپذیر تلقی می شدند. نویسندگان و محققان این دوره با نگاهی انتقادی، مفاهیم جاافتاده را به پرسش کشیدند و کتاب و مطبوعات را به بستری برای گفتگو و تشکیل گفتمان های جدید فکری و سیاسی تبدیل کردند.
به گزارش کیت هنری به نقل از خبر آنلاین، یکی از مهم ترین موضوعات این بحث ها، توسعه و دلایل عقب ماندگی ایران در سده گذشته بود. در آن سال ها، گفتمان غالب روشنفکری و حتی سینمای عامه پسند، ناکامی ایران را به طور عمده نتیجه بی کفایتی پادشاهان قاجار و دخالت قدرت های استعماری می دانست. هرچند این عوامل بی تاثیر نبودند، اما خیلی از اندیشمندان این توضیح را ناکافی می دانستند.
بی گمان، درک نادرست از علت یا علت های عقب ماندگی ایران سبب می شد هر اندیشمندی چاره ای ناکافی یا یک جانبه برای توسعه کشور ارائه نماید. از مرحوم میرزا یوسف خان مستشارالدوله که راه نجات را در «یک کلمه»؛ یعنی قانون، می دید تا نظریات مارکسیستی که در آستانه انقلاب قدرت گرفته بودند، هر یک نسخه ای برای رفع عقب ماندگی ایران عرضه می کردند. در عین حال، بتدریج این دیدگاه قوت گرفت که توسعه را نمی توان با چاره هایی ساده انگارانه توضیح داد، بلکه باید ریشه های آنرا در مجموعه ای از عوامل تاریخی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جست وجو کرد.
در چنین فضایی، میتوان صادق زیباکلام را از اولین نویسندگانی دانست که کوشید پاسخی متفاوت به این پرسش عرضه نماید. وی در کتاب ماندگار «ما چطور ما شدیم؛ ریشه یابی دلایل عقب ماندگی ایران»، اثری که بیشتر از سه دهه از انتشار اولین آن می گذرد و با بیشتر از ۴۰ بار تجدید چاپ همچنان یکی از پرخواننده ترین و بحث برانگیزترین کتاب ها در حوزه تاریخ اندیشه و جامعه شناسی ایران محسوب می شود، روایتی متفاوت از دلایل عقب ماندگی ایران عرضه می کند. زیباکلام، بر خلاف دیدگاهی که همه مشکلات ایران را صرفا به استعمار و دخالت قدرت های خارجی نسبت می دهد، نگاه خویش را به درون جامعه ایران معطوف می کند. او با واکاوی تاریخ، فرهنگ و چارچوب های اجتماعی، این پرسش بنیادین را پیش می کشد که آیا دست کم بخشی از ریشه های عقب ماندگی ایران را باید در شیوه اندیشیدن، رفتارها، چارچوب های درونی و حتی جغرافیای خودمان جست وجو کرد؟
یکی از مهم ترین خصوصیت های کتاب، زبان روان و قابل فهم آن است. بر خلاف خیلی از آثار دانشگاهی که با اصطلاحات تخصصی و نثری پیچیده نوشته می شوند، زیباکلام مفاهیم تاریخی و جامعه شناختی را با بیانی ساده و مثال هایی ملموس برای مخاطب توضیح می دهد. به عنوان نمونه، هنگامی که به نقش کم آبی در تاریخ ایران می پردازد، بحث را از تجربه های عینی و شرایط جغرافیایی آغاز می کند و سپس، در صورت لزوم، به نظریه هایی مانند «استبداد شرقی» اشاره می کند، نه این که روایت خویش را صرفا بر چارچوب های نظری بنا کند. همین خصوصیت سبب شده است که کتاب، در کنار مخاطبان دانشگاهی، برای خوانندگان عمومی هم جذاب و خواندنی باشد.
از دید من، دومین نقطه قوت کتاب، پرهیز آن از چیزی است که من نظریه زدگی می دانم. زیباکلام باآنکه در قسمتهایی از کتاب به دیدگاه ها و نظریه های شناخته شده اشاره می کند، اما در آنها متوقف نمی شود و تلاش نمی کند صرفا با استناد به آرای اندیشمندان، از نتیجه گیری های خود دفاع کند. او ابتدا روایت و استدلال خویش را بر پایه شواهد تاریخی پیش می برد و سپس، در صورت نیاز، آنرا با برخی نظریه ها مقایسه می کند. این استقلال فکری، بخصوص اگر درنظر بگیریم کتاب بیشتر از سه دهه پیش و در آغاز فعالیت علمی زیباکلام بعد از بازگشت به ایران نوشته شده است، از خصوصیت های قابل توجه این اثر بشمار می رود.
البته دیدگاه های طرح شده در این کتاب همواره محل بحث و نقد بوده است. برخی محققان، نویسنده را به کم رنگ کردن نقش استعمار و عوامل بین المللی متهم کرده اند و برخی دیگر، تحلیل های وی را نقطه آغاز مناسبی برای بازبینی در داستانهای رایج در رابطه با تاریخ ایران دانسته اند. فارغ از این اختلاف نظرها، ارزش اصلی کتاب در آن است که خواننده را به طرح پرسش های تازه و نگاه انتقادی به تاریخ معاصر ایران دعوت می کند؛ پرسش هایی که همچنان بعد از گذشت سال ها، برای فهم چرایی توسعه نیافتگی و مسیر آینده ایران اهمیت خویش را حفظ نموده اند.
همین رویکرد متفاوت، «ما چطور ما شدیم» را به کتابی مبدل کرده که سال هاست موافقان و منتقدان در رابطه با آن بحث می کنند؛ اثری که چه با تحلیل های آن همدل باشید و چه نباشید، نمی توان از تأثیرش بر گفت وگوهای فکری در رابطه با تاریخ معاصر ایران چشم پوشید. اگر به تاریخ ایران، توسعه، جامعه شناسی و اندیشه سیاسی علاقه دارید، این کتاب یکی از آثاری است که باید بخوانید.
مخاطبان گرامی خبرآنلاین می توانند این کتاب از راه این لینک با تخفیف ویژه 25% از راه کد تخفیف khabar405 خریداری کنند.
منبع: artkit.ir
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان کیت هنری در مورد این مطلب